Menjalankan Kuala Lumpur: Apabila Demografi Menghalangi Tinjauan Langsung
Terdapat alasan kukuh untuk Kuala Lumpur mempunyai Datuk Bandar yang dipilih secara langsung. Penyelesaian teknokratik sedemikian, bagaimanapun, telah terperangkap dalam kegelisahan etnik.
Kuala Lumpur adalah ibu kota yang luar biasa di Asia Tenggara. Tidak seperti Jakarta, Bangkok, atau Manila, ia tidak mempunyai Datuk Bandar atau majlis yang dipilih untuk mentadbirnya. Selepas pencalonan oleh menteri Wilayah Persekutuan, Yang di-Pertuan Agong melantik Datuk Bandar Kuala Lumpur. Dewan bandaraya ibu kota (Dewan Bandaraya Kuala Lumpur, DBKL) beroperasi tanpa sebarang mandat demokrasi (Jadual 1). Dengan tiruan skandal rasuah yang melibatkan beberapa pegawai dewan bandaraya, mungkin sudah tiba masanya untuk mempertimbangkan semula untuk melaksanakan lebih banyak akauntabiliti dan pengawasan. Ini boleh termasuk pengawasan oleh ahli politik yang dipilih dan/atau pemilihan langsung Datuk Bandar.
Yang dipertaruhkan ialah kerajaan terkaya yang tidak dipilih di Malaysia. DBKL menguruskan bajet berbilion ringgit yang melebihi bajet kebanyakan negeri. Pada 2025, DBKL mengendalikan MYR2.8 bilion untuk penduduknya yang berjumlah 2.1 juta. Kerajaan negeri Selangor dan Johor menguruskan kuantum dana yang sama, tetapi dengan populasi yang lebih besar masing-masing iaitu 7.4 juta dan 4.2 juta (Rajah 1). Selangor dan Johor mempunyai 56 wakil rakyat masing-masing untuk membahaskan dan meluluskan belanjawan tahunan mereka, manakala DBKL tidak mempunyai pengawasan perundangan.
KL: Tiada Mandat Demokratik
Jadual 1: Kerajaan tempatan yang dipilih di Asia Tenggara
| Negara | Pilihanraya tempatan | Darjah mandat demokrasi |
| Indonesia | Langsung | Mengadakan pemilihan langsung (pilkada) untuk gabenor, bupati, dan datuk bandar di seluruh wilayah, kabupaten dan bandar |
| Filipina | Langsung | Memilih datuk bandar, naib datuk bandar, dan ahli majlis di peringkat perbandaran, bandar dan barangay (kampung) |
| Thailand | Langsung/ Separa | Menampilkan pilihan raya terus untuk eksekutif tempatan dan majlis perbandaran. Bangkok memilih gabenornya tetapi gabenor wilayah lain dilantik secara berpusat. |
| Singapura | Tidak langsung | Tiada pilihan raya tempatan yang berasingan tetapi ahli Parlimen yang dipilih menguruskan majlis bandaran tempatan sebagai hasil sampingan pilihan raya parlimen |
| Timor-Leste | Langsung | Menjalankan pemilihan ketua dan dewan suco (kampung). |
| Vietnam | Langsung | Memilih Majlis Rakyat di peringkat wilayah dan perbandaran melalui hak mengundi secara langsung |
| Laos | Langsung | Memilih timbalan kepada Majlis Rakyat wilayah |
| Brunei | Langsung/Terhad | Ketua kampung dipilih oleh penduduk selepas tapisan oleh kerajaan. Tiada pilihan raya tempatan atau nasional yang lebih luas di bawah monarki mutlak |
| Malaysia | tiada | Tiada pilihan raya majlis tempatan sejak penggantungan mereka pada 1965 |
| Myanmar | tiada | Tiada pilihan raya tempatan sebelum dan sejak rampasan kuasa tentera 2021 |
| Kemboja | Langsung | Pilihan raya biasa untuk komune pemerintah tempatan/majlis sangkat |
Sumber: Pengkategorian pengarang berdasarkan portal perundangan dan artikel berita
Tiga perkembangan telah bertumpu untuk membawa semula isu yang telah lama tidak aktif ini. Pertama, penelitian parlimen terhadap DBKL telah dipergiatkan, khususnya penemuan Jawatankuasa Kira-kira Wang Negara (PAC) Ogos 2025 berkaitan penyelewengan pembangunan tanah. Dipengerusikan oleh Ahli Parlimen (AP) pembangkang, Mas Ermieyati Samsudin, PAC menunjukkan kelemahan semak dan imbang dalam keputusan membabitkan pembangunan tanah persekutuan. Ia mengesyorkan kajian semula perundangan yang berkaitan (Akta Ibu Kota Persekutuan 1960 dan Akta Perancangan 1982). Ia juga menggesa pindaan bagi membolehkan pelantikan ahli majlis bandaran di DBKL. Ini akan menyelaraskan DBKL dengan sistem berasaskan ahli majlis yang digunakan di negeri lain bersama datuk bandar yang dilantik.
Kedua, sekumpulan ahli parlimen Parti Keadilan Rakyat (PKR) yang sehaluan dengan Rafizi Ramli telah menjadi pelapis yang lebih tegas selepas beliau keluar daripada Kabinet. Antaranya, bekas menteri dan ahli parlimen PKR Nik Nazmi Nik Ahmad mengetuai usaha berterusan melalui forum awam. Tujuh Ahli Parlimen KL mendesak rang undang-undang persendirian untuk menjamin akauntabiliti demokrasi yang lebih besar untuk DBKL. Adalah penting bahawa Nik Nazmi bertindak sebagai jurucakap utama untuk pembaharuan ini kerana ia membantu menghilangkan persepsi bahawa desakan untuk pembaharuan itu didorong oleh kepentingan komunal. Beliau adalah ahli parlimen Melayu dari parti multietnik majoriti Melayu dengan akar keluarga dalam perkhidmatan awam. Beliau juga mempunyai latar belakang agama.
Ketiga, pelantikan Hannah Yeoh sebagai Menteri Wilayah Persekutuan selepas rombakan Kabinet pada Disember 2025 telah menghidupkan semula kebimbangan etnik biasa dalam kalangan pengkritik konservatif yang bimbang kepimpinan bandar yang dipilih boleh mengubah keseimbangan kuasa sedia ada dan kemungkinan Datuk Bandar bukan Melayu di Kuala Lumpur (datuk bandar etnik Melayu mengikut sejarah). Beliau adalah orang bukan Melayu pertama yang memegang portfolio itu dan seorang pemimpin kanan dari Parti Tindakan Demokratik (DAP). Sejak memegang jawatan, dia tetap lurus dan sempit. Beliau telah menunjukkan niat dasar dan ketajaman politik, memanfaatkan pengalaman dan kedekatannya dengan kalangan Perdana Menteri untuk melancarkan beberapa siri inisiatif dalam tempoh dua bulan pertamanya, seperti pengawasan DBKL yang diketuai oleh MP, keterbukaan yang lebih besar dalam data bandar, akses ke taman awam, dan pengurangan bayaran sewa bazar Ramadan.
Belanjawan Bersaiz Besar
Rajah 1: Bajet DBKL berbanding kerajaan negeri
Sumber: Kompilasi pengarang berdasarkan laporan berita
*Nota: Angka telah disusun pada masa pembentangan mereka. Semua belanjawan adalah untuk tahun 2026 kecuali DBKL (2025), yang masih belum mendedahkan bajet 2026 secara terbuka pada masa penulisan.
Tidak mengejutkan, seorang bekas Datuk Bandar Kuala Lumpur secara terbuka menentang langkah ke arah mandat yang dipilih. Beliau mendakwa bahawa melindungi DBKL daripada “politik” akan mengekalkan kecekapan, dengan pematuhan semasa kepada peraturan dan peraturan yang dianggap mencukupi untuk mengekalkan keyakinan orang ramai. Bagaimanapun, dakwaan ini tidak sesuai dengan rekod prestasi DBKL.
Seruan untuk pembaharuan tidak datang semata-mata daripada Parlimen atau masyarakat sivil. Pada Februari 2026, Suruhanjaya Pencegahan Rasuah Malaysia (SPRM) berkata ia telah mendedahkan kelemahan sistemik dalam tadbir urus DBKL. Timbalan ketua SPRM memberi amaran bahawa kelemahan sedia ada terdedah kepada rasuah dan penyelewengan dana. Ini bukan kali pertama pihak berkuasa bandar berada di bawah pengawasan SPRM. Dalam beberapa tahun kebelakangan ini, pegawai DBKL telah tertakluk kepada beberapa siasatan SPRM (Jadual 2).
Ditangkap dan Didakwa
Jadual 2: Kes Rasuah & Salah Laku DBKL, 2020-2026
| tahun | DBKL officials | Penerangan Kes |
| 2020 | Timbalan Pengarah Kanan, Jabatan Kejuruteraan Awam & Pengangkutan Bandar | Didakwa atas enam pertuduhan menerima rasuah berjumlah MYR1.08 juta. Sabit kesalahan atas dua pertuduhan (RM200,000 untuk permit kerja); penjara 4 tahun dan denda RM1 juta |
| 2024 | Timbalan Pengarah dan orang bawahan, Jabatan Penguatkuasaan | Ditahan kerana didakwa menerima RM100,000 hingga RM500,000 sebulan daripada sindiket yang mengendalikan rumah urut haram, pusat hiburan dan premis tidak berlesen di KL. Seterusnya didakwa dan berdepan hukuman penjara sehingga 20 tahun dan/atau denda. |
| 2025 | Pengarah Kanan di pejabat Datuk Bandar KL | Ditangkap atas dakwaan rasuah yang dikaitkan dengan perolehan projek IT, dengan amalan rasuah dipercayai berterusan sejak 2014. SPRM membekukan RM17.5 juta di 37 akaun bank, merampas kenderaan mewah dan barang kemas, dan wang tunai dalam pelbagai mata wang. |
| 2025 | Bekas Pengarah Eksekutif, Pengurusan Projek | Didakwa menerima rasuah RM50,000 daripada ahli perniagaan yang mempunyai hubungan rasmi dengannya di DBKL. Mengaku tidak bersalah. |
| 2025 | Ahli Lembaga Penasihat | Disiasat berhubung dakwaan salah laku yang dikaitkan dengan pemberian projek bernilai RM4 juta tanpa tender terbuka. SPRM tidak menemui unsur jenayah tetapi mengenal pasti kelemahan berkaitan garis panduan perolehan. |
Sumber: Kompilasi pengarang daripada laporan berita
Apa yang menanti DBKL? Tiga laluan terbentang di hadapan. Yang pertama ialah pengawasan yang dipertingkatkan oleh Ahli Parlimen Kuala Lumpur yang dipilih. Ini telah pun bermula, dengan menteri FT Hannah Yeoh menubuhkan lima jawatankuasa pemantauan yang diketuai Ahli Parlimen untuk meneliti bajet dan perbelanjaan DBKL 2026. Ini adalah langkah pertama yang berguna. Tetapi kesan jawatankuasa itu masih tidak pasti kerana mereka tidak mempunyai kuasa yang jelas.
Yang kedua ialah desakan kepada sistem berasaskan ahli majlis mengikut saranan PAC, sama seperti pihak berkuasa tempatan lain yang beroperasi di bawah Akta Kerajaan Tempatan 1976. Walaupun menghentikan pilihan raya, ini akan memperkenalkan semak dan imbang dengan mencairkan penumpuan kuasa di tangan seorang datuk bandar tunggal. Terdapat beberapa sokongan dwipartisan di kalangan PAC dan backbenchers untuk ini. Ini termasuk cadangan untuk sebuah majlis DBKL dipengerusikan oleh Datuk Bandar, dengan ahli majlis dicalonkan oleh Ahli Parlimen Kuala Lumpur dan dilantik oleh menteri Wilayah Persekutuan.
Yang ketiga ialah pemilihan Datuk Bandar secara langsung. Ini akan memberikan mandat demokrasi yang paling kuat dan akauntabiliti awam, dan telah dianjurkan oleh kumpulan masyarakat sivil seperti BERSIH. Tetapi ini juga boleh dikatakan pilihan yang paling dipertikaikan yang boleh mempertajam polarisasi etnik dan agama. Kumpulan berhaluan kanan memberi amaran bahawa ia boleh melemahkan pengaruh orang Melayu di ibu negara dengan memindahkan kawalan politik kepada masyarakat bukan Melayu, yang mereka berpendapat sudah menguasai kekayaan bandar itu. Presiden PAS Abdul Hadi Awang juga menyatakan bahawa kerajaan bandar yang dipilih boleh membawa kepada pusat bandar yang dikuasai oleh “Cina DAP” yang boleh membenarkan arak dan perjudian, bertentangan dengan sensitiviti Melayu Islam.
Semua ini menimbulkan persoalan: jika sebilangan besar pihak berkepentingan dan aktor institusi (dari PAC dan SPRM kepada masyarakat sivil dan ahli Parlimen yang dipilih) bersetuju bahawa DBKL memerlukan pembaharuan, mengapakah ibu negara terus berpegang pada status quo? Pada masa ini, perlu dikatakan bahawa perdebatan mengenai tadbir urus DBKL telah didominasi oleh politik identiti, yang mengaburkan masalah asas kuasa pentadbiran yang tertumpu, salah laku yang berulang, dan pengawasan yang lemah. Kebimbangan etnik telah menghalang reformasi, walaupun sistem semasa telah terbukti tidak dapat memberikan semak dan imbangan yang mantap. Sama ada melalui penelitian perundangan yang lebih kukuh, sistem berasaskan ahli majlis, atau Datuk Bandar yang dipilih secara langsung, adalah jelas bahawa beberapa langkah perlu dilakukan dalam DBKL untuk meningkatkan akauntabiliti dan ketelusan awam.
2026/79
